Mizah Nedir?

 Mizah, diğer insanların komik olarak algılayıp güldükleri, eğlenceli uyarımları yaratıp algılamamıza yol açan zihinsel bir süreci ve insanlara duygusal bir cevap olarak neşe (mirth) hissettiren geniş, çok yönlü sosyal bir fenomendir. Mizahı, 3 temel psikolojik elemente ayırabiliriz: biliş, duygu ve davranış. Kişiler en başta bilişsel-algısal bir süreçle mizahı komik olarak algılarlar (biliş), ardından neşe duygusunu hissederler (duygu), ve son olarak sözlü-davranışsal olarak kahkahayı ifade ederler (davranış).

 

Mizah sosyal bir fenomendir. Mizahın dışavurumu olarak kahkaha (laughter) temelde kişinin eğlendiğinin, o sırada mizahi bir zihin yapısına (humorous mindset) sahip olduğunun (e.g., van Hooff, 1972) diğer insanlara gösterilmesidir. Eğer diğer insanlar olmasaydı muhtemelen kahkaha atmaya ihtiyaç duymayacaktık. Bu, yalnızken neden başkalarıyla olan duruma göre çok az kahkaha attığımızın da açıklamasıdır. Aslında yalnızken kahkaha attığımız durumlar da sosyal olan durumların taklidinden ibarettir. Burada zihinsel bir durum olan neşeyi değil onun dışavurumu olan kahkahadan bahsettiğimi özellikle vurgulamak isterim. Elbette diğer insanlar olmasa da neşe duygusunu hissedecektik ama bunu dışa vurma gereği duymayacaktık.

Kahkaha, ağlamadan sonra bebeklerde ilk seslendirmelerden (vocalization) biridir (McGhee 1979). Bebekler doğuştan itibaren kahkahayı oluşturacak beyin mekanizmalarına sahiptirler (Sher and Brown 1976) ve 4 aydan itibaren insanların eylemlerine kahkaha ile tepki verebilirler. Kör ve sağır çocukların başka insanların kahkahalarını görmedikleri  ve duymadıkları halde uygun bir şekilde kahkaha attıkları çalışmalar tarafından gösterilmiştir (Black 1984).

Zevk aldığımız mizahları 4 geniş kategoriye ayırabiliriz: performans mizahı (performance humor), fıkralar (jokes), spontane muhabbet mizahı (spontaneous conversational humor), kasıtsız mizahlar (unintentional humor).

Performans mizahını stand-up’lar, sit-com’lar, mizahi kitap ve filmler oluşturur. Fıkralar, kısa, eğlendirici, sonunda esprili son cümle barındıran anlatılardır. Spontane muhabbet mizahı kişilerin yaşadıkları komik olayları anlatması, kelime oyunları ve ironileri kapsar. Kahkahalarımızın %70 ile çoğunluğunu bu mizah tipi oluşturur. Kasıtsız mizahlar da kişilerin muza basıp düşmesi, içerken üzerlerine su dökülmesi gibi anlık ve kazara ortaya çıkan mizahlardır.

Mizahın ne olduğuna dair çağdaş hipotezlerden birisi zararsız ihlal hipotezidir. (benign violation hypothesis) Bu hipoteze göre mizahın komik olması için kişilerin mizahı zararsız olarak görmesi ve mizahın ihlal içermesi gerekmektedir. İhlali tehditkar, yanlış, negatif olarak görünen uyaranlar olarak tanımlayabiliriz. (Warren and McGraw 2015) İhlal, kişilerin itibarını (dignity) ya da güvenliğini tehdit edebilir. Ayrıca sosyal, ahlaki ve dilsel normları tehdit eden ifadeler ve davranışlar da ihlal kapsamına girmektedir. Tüm ihlaller tehdit içermekle birlikte kimilerini zararsız olarak niteleyebiliriz. Mizahı komik yapan da budur.Warren ve Mcgraw’a göre kişilerin ihlali zararsız olarak algılaması örneğin insanlara takılmayı (teasing) karşıdaki insanın gerçek olarak düşünmemesi ile olabilir. Ayrıca insanlar sosyal ya da ahlaki normların ihlalini şu durumlarda zararsız olarak algılayabilirler: Diğer normlar bütünsel olarak var olan norm ihlalini kabul edilebilir kılıyordur, mizahı yaptığımız ortamdaki kişiler sosyal ya da ahlaki normu pek önemsemiyordur (Buradan kimi dini ve milli değerlere dair şakaların neden kimi insanları güldürürken kimilerini rahatsız ettiğini anlayabiliriz. Eğer kişiler dini ve milli değerleri önemsiyorlarsa bunlara dair ihlaller onlar için zararsız değillerdir fakat bu değerleri önemseyen insanlar için mizah komiktir.), kişiler ihlali kendilerine psikolojik olarak uzak görüyorlardır (kendilerine olumsuz sonuçları yoktur). (Liberman and Trope 2008) Buradaki uzaklığı mekansal uzaklığa (spatial distance) sosyal uzaklığa (arkadaşımız yabancılara göre daha yakındır), zamansal uzaklığa (ihlalin bize zaman olarak uzak olması) ve varsayımsal olup olmamasına (gerçekten yaşanmamış olaylar varsayımsal olaylara göre daha zararlıdır) göre belirleyebiliriz. Çok sevdiği kuşu yakın zamanda ölmüş bir arkadaşınıza kuşlarla ilgili agresif bir şaka yaparsanız hem sosyal hem de zamansal uzaklığı epey düşük olduğu için arkadaşınız bu şakayı komik bulmayacaktır ve üzülecektir (özr dlrm). Ya da yakın zamanda istediği okul tutmamış bir arkadaşınıza tutmayan okuluyla ilgili espri yaparsanız yine zamansal uzaklık düşük olduğu için şaka komik bulunmayacaktır ve arkadaşınız üzülecektir (özr dlrm).

Elbette bu hipotez tüm mizahı açıklayamıyor olabilir fakat bize büyük oranda mizahı analiz etmemiz için bakış açısı sağlıyor gibidir.

Sonraki yazımda da mizahın sosyal, psikolojik ve zihinsel etkilerinden bahsedeceğim.

KAYNAKÇA

Van Hooff JA. A comparative approach to the phylogeny of laughter and smiling. In: Hinde

RA, ed. Non-verbal communication. Oxford, England: Cambridge U. Press; 1972.

Black, D. W. (1984). "Laughter." JAMA 252(21): 2995-2998.

Liberman, N. and Y. Trope (2008). "The psychology of transcending the here and now." Science (New York, N.Y.) 322(5905): 1201-1205.

McGhee, P. E. (1979). Humor, its origin and development. San Francisco, W.H. Freeman and Company.

Sher, P. K. and S. B. Brown (1976). "Gelastic Epilepsy: Onset in Neonatal Period." American Journal of Diseases of Children 130(10): 1126-1131.

Warren, C. and A. P. McGraw (2015). "Opinion: What makes things humorous." Proceedings of the National Academy of Sciences 112: 7105-7106.