İnançlarımızı Seçerken Rasyonel Miyiz?

Yazan: -

Hayatımız boyunca şu veya bu inanca sahip oluyor ve onları şu veya bu şekilde rasyonel bir zemine oturtmaya çalışıyoruz.  Muhtemelen verdiğimiz kararların büyük oranda rasyonel olması hepimizin arzu edeceği bir şeydir. Çoğumuz kararın yanlış olması yüksek ihtimal olduğu halde o kararı vermeyi arzulamadığımızı iddia ederiz. Peki kararlarımızı verirken ve karşıt fikirleri değerlendirirken yeterince rasyonel davranıyor muyuz?

Öncelikle bahsettiğim kararların siyaset ve din gibi kısa vadede inancın doğru veya yanlış olmasının bireysel olarak kazanç sağlamadığı inançlarımız olduğunu belirteyim ve ardından diyebilirim ki cevap maalesef hayır. Bunun en temel sebebi aslında bizim belli konularda inançlara sahip olurken bilinçsiz bir şekilde o konudaki doğru inanca sahip olmaya değil bize kısa vadede en az zararı getireceğini düşündüğümüz inanca sahip olmaya çalışmamız. (1) Din ve siyaset konusunda başlangıçta sahip olduğumuz belli inançlar var. Bu inançların değişmesi durumunda hayat tarzımızda muhtemelen köklü değişimler yaşayacağız. Bir Müslüman a-teist olduğunda şimdiye kadar sahip olduğu değerler sisteminin tümünü yeniden değerlendirmek zorunda kalacak. Hayata atadığı değerde değişimler yaşayacak, belki çevre baskısına maruz kalacak, en önemlisi de ahiret inancı dolayısıyla da cennete gitme ihtimalini elinden kaçırmış olacak. Şimdi tam tersini düşünelim: Bir a-teist Müslüman olursa yine sahip olduğu değerler sisteminde köklü değişiklikler yapması gerekecek, kendisine ibadet yükü yüklenecek, belki çevre baskısına maruz kalacak, ve en başta hiçliğe karışacağı düşüncesindeyken şimdi yaptığı kötülüklerin kendisine hesap olarak sorulacağını kabul etmek zorunda kalacak. Liberal olan birisi komünist olduğunda değerler sistemini yeniden değerlendirmek zorunda kalacak, kendini kapitalizmin sömürü sistemine karşı koymak zorunda hissedecek, eylemlere katılmak isteyecek. Eğer aktif siyasetle uğraşıyorsa çevresindeki insanları kaybedecek. Komünist birisi liberal olduğunda da aynısı geçerli. Bunlar epey külfetli şeyler. Hepsi hayatımıza kısa vadede epey zarar verecek, depresyona girmemize sebep olabilecek, var olan hayatımızdan feragat ederek hayatımızı yeniden inşa etmemizi gerektirecek etkenler. Dolayısıyla elimizdeki verileri değerlendirirken bize en çok yararı getireceğini düşündüğümüz inanç konusunda kayırmalara başvuruyoruz. Pek çok zaman kararımızı verirken sadece o karar lehinde yahut da aleyhinde kesin argümanlara sahip olmuyoruz. Bu durumda lehte ve aleyhte argümanlara makuliyet dereceleri atfediyoruz. Kararımızın lehinde veya aleyhinde olabilecek kanıtların epistemik makuliyetini değerlendirirken hoşumuza gidecek argümanlara daha yüksek, hoşumuza gitmeyenlere de daha düşük makuliyet dereceleri yüklüyoruz. Ayrıca çeşitli safsatalara başvurmayı da ihmal etmiyoruz. Bu safsatalardan bence konumuz açısından en önemlisi doğrulama yanılgısı. Bu safsataya göre bizim hoşumuza gidecek verileri kabul ederken, diğerlerini yok sayma/unutma eğilimindeyiz. Eğer karşımıza sahip olduğumuz inanca ters bir veri sunulursa onu çarpıtıp bizim inancımıza uygun hale getirmeye çalışıyoruz. Velhasıl, aslında belli konularda düşündüğümüz kadar rasyonel karar verebilen bireyler değiliz.


Kaynakça:

(1) Primary Error Detection and Minimization (PEDMIN) Strategies in Social Cognition: A Reinterpretation of Confirmation Bias Phenomena, James Friedrich      

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Schopenhauer'in Aşk Hakkındaki Görüşleri Üzerine

Yazan: -
Schopenhauer’in aşk üzerine yaptığı tespitleri kabullenemeyen romantikler çaresizce Schopenhauer’in annesiyle olan ilişkilerini anlatarak  ad hominem le sorunu çözdüklerini düşünmektedirler. Eğer gerçekten Schopenhauer’in yanıldığını göstermek istiyorsak onun fikirlerini incelemeliyiz. Ben kendisinin aşk konusundaki doğruyu kısmen yakaladığını fakat kısmen açık da bıraktığını düşünüyorum. Kendisi aşkı sadece iki birey arasındaki cinsel ilişki ve bunun sonucunda oluşacak olan çocukla ebeveynlerin genlerinin devamlılığın sağlanması olarak görmektedir. Bu çok ciddi bir genelleme. Buna karşıt pek çok örnek bulunabilir. Mesela eşcinsellerin aşkını nereye koyacağız? 60’lı yaşlarında sonra aşık olan çiftleri nereye koyacağız? Kısır olan bireylere aşık olan insanları nereye koyacağız? Schopenhauer’ın aşk tanımı bu sorulara cevap veremez gibi görünüyor. Ama tanımı tamamen yanlış değildir. Aşkı, genlerin devamlılığının sağlanması olarak görmek doğru bir yaklaşımdır. Zira, evrimin aşkı olu...
Devamı

Fikir Özgürlüğünün Sınırları

Yazan: -
Bu yazımda fikir özgürlüğünün olup olmaması gerektiğini tartışacağım. Direkt bir olay üzerinden gitmeyeceğim. Öncelikle tartışmayı yürütebilmek için sahip olmamız gereken ortak değerler olması gerekiyor. Özgürlük ne kadar arzu edilebilirdir, doğuştan sahip olduğumuz bir hak mıdır yoksa sonradan kazanılan bir hak mıdır? Bu sorulara yanıt vermeden yapılan tartışmalar verimsiz oluyor. Özgürlüğü en temel değer olarak gören bir liberal ile bunu yarardan ya da eşitlikten sonra ikincil olarak gören, yahut da değersiz olduğunu söyleyen birinin en başta sahip oldukları önkabulleri değiştirmeden sonuca varmaları çok zor. Veya özgürlüğü temel değer olarak gören biri ile onu insanların sonradan kazandığı bir hak olarak gören birisi için de tartışma sonuca vardırması zor olacaktır. Eğer kişi özgürlüğü herkesi doğuştan sahip olduğu bir hak olarak görmüyorsa fikir özgürlüğünün zarar doğurmasının mümkün olduğu durumda fikir özgürlüğü engellenebilir önermesine atlaması epey kolay olacaktır. Doğuştan ge...
Devamı

Mizah Nedir?

Yazan: -
Resim
 Mizah, diğer insanların komik olarak algılayıp güldükleri, eğlenceli uyarımları yaratıp algılamamıza yol açan zihinsel bir süreci ve insanlara duygusal bir cevap olarak neşe (mirth) hissettiren geniş, çok yönlü sosyal bir fenomendir. Mizahı, 3 temel psikolojik elemente ayırabiliriz: biliş, duygu ve davranış. Kişiler en başta bilişsel-algısal bir süreçle mizahı komik olarak algılarlar (biliş), ardından neşe duygusunu hissederler (duygu), ve son olarak sözlü-davranışsal olarak kahkahayı ifade ederler (davranış).   Mizah sosyal bir fenomendir. Mizahın dışavurumu olarak kahkaha (laughter) temelde kişinin eğlendiğinin, o sırada mizahi bir zihin yapısına (humorous mindset) sahip olduğunun (e.g., van Hooff, 1972) diğer insanlara gösterilmesidir. Eğer diğer insanlar olmasaydı muhtemelen kahkaha atmaya ihtiyaç duymayacaktık. Bu, yalnızken neden başkalarıyla olan duruma göre çok az kahkaha attığımızın da açıklamasıdır. Aslında yalnızken kahkaha attığımız durumlar da sosyal olan durumla...
Devamı